Bioscoop-Salon Vreeburg/Bioscoop Vreeburg
Vreeburg 9-10
3 oktober 1908 tot 26 mei 1974
In 1908 werd in Utrecht een tweede bioscoop-theater geopend. Op 15 september 1908 ontvingen B&W een brief met de volgende inhoud: 'De ondergetekende Richard Bresser ondern. v. publieke verkoopingen wonende a/h Vreeburg no. 9 en 10 alhier verzoekt U beleefd om toestemming tot het vertoonen van een Bioscoop in een zijner zalen van zijn Venduhuis a/h Vreeburg alhier te beginnen met 3 October a.s. op de werkdagen van 10 tot 11 uur 's avonds en op zondagen van 2 tot 11 uur n.m. (..).'(1)
In het Venduhuis had M. Skorzewski in oktober 1907 enige tijd filmvoorstellingen gegeven, maar nadat de heer Skorzewski met zijn voorstellingen was gestopt, waren er weer, net als voorheen, allerlei andere attracties te zien geweest. Nu wilde de heer Bresser het weer eens met filmvoorstellingen proberen. Hij kreeg, zij het onder bepaalde voorwaarden, de gevraagde vergunning en Bresser kon zijn Bioscooptheatre inderdaad op 3 oktober openen. 'In het Venduhuis aan het Vreeburg is sedert Zaterdag j.l. een bioscoop gekomen, die reeds dadelijk een groote aantrekkingskracht scheen te bezitten. Des avonds, toen wij er een bezoek brachten was het zaaltje bijna geheel vol. Men zit er recht gezellig, echt op zijn gemak in het aardig gemetamorphoseerde vertrek, dat in gewone tijden diensten doet als verkoopzaaltje. De projecties zijn heel goed en bieden soms stof tot onbedaarlijk lachen. Ook ernstige voorstellingen worden op het doek gebracht, zoodat er afwisseling voldoende is. Daarvoor zorgt overigens een niet onverdienstenlijke pianobegeleiding', schreef de Utrechtsche Courant op 5 oktober. Elke week vertoonde de bioscoop, die al gauw tot Bioscoop-Salon Vreeburg werd omgedoopt, een nieuw programma. Vanaf 3 mei 1909 stond er in de advertenties: 'In de zaal is een zeer beschaafd man aanwezig die de voorstellingen toelicht.'(2) Vanaf zaterdag 18 september 1909 was het 'de bekende oud-tooneelspeler Louis Hartlooper'(3) die als explicateur optrad. De heer Hartlooper, die al eens in Utrecht werkzaam was tijdens filmvoorstellingen gegeven door Alex Benner, 'brengt door zijn luimige en waar het toepasselijk is tragische of tragi-comische explicatie de beelden leven bij'.(4) Het Utrechtsch Dagblad schreef op 25 oktober 1909: 'Heeft men bij vele kinematografen vaak enige moeite om het verband der voorstellingen onmiddellijk te begrijpen, hier heeft men er geen hoofdbreken mee, daar de oud-tooneelspeler Louis Hartlooper met in de uithoeken der zaal hoorbare stem op onderhoudende wijze de beelden uitlegt.'
Hartlooper was ook een aantal keren actief bij het maken van opnamen in Utrecht, waarvoor hij overigens wel een filmer in de arm nam. Zo liet hij op 24 augustus 1910 opnamen maken van het vliegfeest in Utrecht, op welk feest de Belgische luchtvaartpionier Jan Olieslagers enkele malen het luchtruim koos. Als dank voor zijn medewerking overhandigde Hartlooper aan het einde van het vliegfeest een krans aan Jan Olieslagers.
Louis Hartlooper 'die in het Vreeburgtheater, "de pettenbioscoop" van toen, met zijn kinderlijke ijdelheid zijn publiek om zijn vingers wond', zoals de Utrechtse publicist C. Schilp in 1975 zou schrijven(5), zou ruim vier jaar aan die bioscoop verbonden blijven. Daarna stapte hij over naar de Rembrandt-bioscoop.
Vanaf 1929 gaf in de 'Salon Bresser' de Utrechtse afdeling van de Filmliga haar voorstellingen. Mede door de invloed van enkele leden van de Filmliga kreeg de Utrechtse architect Gerrit Rietveld in 1936 de opdracht op de plaats van de oude Bioscoop-Salon een nieuwe bioscoop te bouwen. Op de bovenste verdieping van dit gebouw ontwierp Rietveld een woning voor zichzelf en zijn gezin, waar hij enige tijd woonde. Vanaf 10 december 1936 waren er films te zien in de nieuwe door Rietveld gebouwde bioscoop.(6) Deze bioscoop bleef in gebruik tot 26 mei 1974, toen er de laatste filmvoorstelling werd gegeven. Na de sluiting van Bioscoop Vreeburg vestigde zich een kledingzaak in het gebouw, waarbij niet alleen het interieur, maar ook de karakteristieke gevel vrijwel onherkenbaar werd veranderd. Nu is in het pand een winkel gevestigd.
1. Notulen Brandwezen 1908, 120 A
2. Utrechtsch Nieuwsblad 3 mei 1909
3. Utrechtsch Nieuwsblad 18 sept. 1909
4. Utrechtsch Nieuwsblad 28 sept. 1909
5. Schilp, C., Toneel in Utrecht in de twintiger en dertig jaren. Utrecht/Antwerpen, 1975. pag. 126
6. Utrechtsch Nieuwsblad 11 dec. 1936
De eerste advertentie voor de bioscoop in het Venduhuis in het Utrechts Nieuwsblad van 2 oktober 1908.
Afbeelding van Bioscoop-Salon Vreeburg in het Utrechtsch Dagblad van 29 mei 1911.
De succesvolle explicateur van de Vreeburg Bioscoop Louis Hartlooper.
De Belgische luchtvaartpionier Jan Olieslagers vliegt tijdens de Utrechtse Vliegfeesten op 24 augustus 1910. Van zijn vluchten werden filmopnamen gemaakt. (HUA)
Na afloop van de Utrechtse Vliegfeesten op 24 augustus 1910, waarvan filmopnamen werden gemaakt, overhandigt Vreeburg-explicateur Louis Hartlooper (rechts) een krans aan luchtvaartpionier Jan Olieslagers. (HUA)
Advertentie voor Bioscoop Salon Vreeburg uit mei 1911.
Het interieur van Bioscoop Vreeburg rond 1930.
De Utrechtse afdeling van de Filmliga gaf haar voorstellingen in de Bioscoop Vreeburg.
Gerrit Rietveld heeft zelf enige jaren in de woning boven de Bioscoop Vreeburg gewoond.
Mede dankzij de leden van de Filmliga kreeg architect Rietveld de opdracht de nieuwe Vreeburg Bioscoop te bouwen. De bioscoop opende op 10 december 1936.
De zaal van de Bioscoop Vreeburg.
De zaal van Bioscoop Vreebug vlak na de sluiting in 1974. (HUA)
De hal van Rietvelds Bioscoop Vreeburg vlak na de opening.
Rietveld zelf heeft het interieur later veranderd.
Het Vredenburg met Bioscoop Vreeburg in 1961 ten tijde van de bouw van de Neudeflat.
Het gebouw van de Vreeburg-bioscoop in 1999.