De kinetoscoop in 't Metalen Kruis

van 23 maart tot begin mei 1895

De eerste vertoning van films door middel van de kinetoscoop in Utrecht werd verzorgd door The World's Phonograph Co. Vanaf 23 maart 1895 stelde zij in café 't Metalen Kruis aan het Domplein de kinetoscoop tentoon, samen met Edisons fonograaf.⁽¹⁾ Het programma van deze kinetoscoopvertoning vermeldde nummers als De wereldberoemde serpentinedanseres Loie Fuller, Sandaw, de sterke man, Bertoldi, gymnaste en Mexicaansch duel.⁽²⁾ Het is een soortgelijk programma als door de Edison's Kinetoscope Association van de heren Van Egmond en Degens in Amsterdam en later in Nijmegen werd vertoond. Alleen de genoemde titels wijken af. In Amsterdam kostte het bezichtigen van films in de kinetoscoop aanvankelijk 20 cent, later 10 cent. In Nijmegen kostte het 15 cent. In Utrecht werd voor het kijken in de kinetoscoop 10 cent gevraagd, evenals voor het beluisteren van de fonograaf. Er stonden in de voorzaal van het café drie kinetoscopen. Hoeveel fonografen er waren opgesteld werd nergens vermeld. Net zo min als in Nijmegen is er in Utrecht aanleiding te veronderstellen dat er van een combinatie van het beeld van de kinetoscoop en het geluid van de fonograaf sprake was.

De Utrechtse kranten schreven uitgebreid over de nieuwe uitvinding. De Utrechtsche Courant besteedde bij haar beschrijving van de kinetoscoop natuurlijk aandacht aan de werking van het nieuwe apparaat, maar schreef ook: 'Als men nu weet, dat de heer S. bovendien Edison's phonograaf heeft doen plaatsen, een en ander in de voorzaal van zijn café, zoodat familiën, dames, enz. zeer geschikt en zonder stoornis daar kunnen aanwezig zijn, dan zal eene verdere beschrijving onzerzijds onnoodig zijn om tot een spoedig bezoek aan te sporen.'⁽³⁾ De exploitant - met de heer S. is de heer Sandmann, eigenaar van café 't Metalen Kruis, bedoeld - deed duidelijk zijn best om de attractie ook aantrekkelijk te maken voor dames en heren die liever niet in een café gezien wilden worden. Kennelijk bezochten die dames en heren de attractie ook, want het Utrechtsch Dagblad schreef toen de toestellen een week in Utrecht waren: 'De kinetoscoop en de phonograaf (..) trekken steeds meer bezoek. Terwijl wij er deezer dagen waren, troffen wij er een gezelschap heeren en dames, die vol bewondering waren, zoowel voor hetgeen de kinetoscoop hun te aanschouwen als voor wat de phonograaf te hooren gaf.'⁽⁴⁾ Dit is de enige verwijzing naar de publieke belangstelling voor deze kinetoscoopvertoning in de Utrechtse kranten. Die belangstelling is waarschijnlijk niet slecht geweest. Terwijl het de bedoeling was de toestellen ongeveer veertien dagen tentoon te stellen, waren ze in begin mei nog te bezichtigen en te beluisteren. Ze zijn dus ongeveer zes weken in Utrecht geweest.

Het Utrechtsch Dagblad schreef over deze kinetoscoopvertoning ook nog dat het 'mr. J. Lewis Yong, de Manager der World's Phonograph Coy' was die de kinetoscoop in Utrecht tentoonstelde en deelde tevens mee: 'The World's Phonograph Coy. verkoopt nog een andere, zeer belangrijke uitvinding van Edison, namelijk Edison's Meneograph, welke hand- en machineschrift in elke hoeveelheid vermenigvuldigt.'⁽⁵⁾ Deze opmerking toont aan dat er meer relaties zijn tussen The World's Phonograph Co. en The J.L. Young Manufactury Cy Limitid die o.a. eigenaar was van The Edison Mimeograph Company, dan alleen het gemeenschappelijke adres, Rokin 140, Amsterdam, dat Adriaan Briels in zijn studie naar de kinetoscoopvertoningen in Amsterdam noemt.⁽⁶⁾

1. Op deze plaats zijn nu, in 1999, Café Restaurant Lofen en Café Restaurant Het Weeshuis gevestigd.

2. Utrechtsch Provinviaal en Stedelijk Dagblad (Utrechtsch Dagblad), 23 maart 1895.

3. Utrechtsche Courant, 27 maart 1895

4. Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad (Utrechtsch Dagblad), 30 maart 1895

5. Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad (Utrechtsch Dagblad), 27 maart 1895

6. Briels, A., De intocht van de levende photographie in Amsterdam. Amsterdam, 1971. pag. 10

De kinetoscoop