De eerste filmvertoning in Utrecht: Christiaan Slieker in Park Tivoli

van 29 november tot medio december 1896

Na de eerste filmvoorstellingen in Nederland in maart 1896 in Amsterdam zou het nog tot november van 1896 duren voor Utrecht met de geprojecteerde film kennis kon maken. In het Utrechtsch Dagblad van 24 november 1896 konden de Utrechters lezen: 'Nieuw! Nieuw! Grand Théatre Edison, komt met zijn levende Beelden; weergegeven door den kinematograph. Het grootste succes der 19e eeuw. Standplaats Parktuin "Tivoli". Directie Chr. Slieker.' Vier dagen later volgde een grote advertentie waarin de directeur, Christiaan Slieker, meedeelde wat er te zien zou zijn: 'Series fotografische momentopnamen worden op natuurlijke grootte in al hun kleurenpracht met kolossale snelheid weergegeven, zoodat straattooneeltjes, watervallen, stadsgezichten, 't komen en gaan van sneltreinen, enz. enz. natuurgetrouw worden weergegeven. Per minuut worden voor het oog 900 fotografiën voorbijgevoerd.'⁽¹⁾ Slieker deelde verder mee dat de komende zondag - dat moet zondag 29 november geweest zijn - de grote openingsvoorstelling zou plaatsvinden. Er zouden verder iedere dag voorstellingen zijn van vier tot elf uur. De entree zou voor de eerste rang 50 en voor de tweede rang 25 cent bedragen.

Over Christiaan Slieker is vrij veel bekend door een studie die Adriaan Briels aan hem gewijd heeft.⁽²⁾ George Christiaan Slieker (1861-1945) was een Friese kermisexploitant die het land doorreisde met attracties als een werptent en een hengeltent. In de zomer van 1896 bestelde hij bij de Berlijnse firma H.O. Foersterling & Co een apparaat voor het projecteren van de levende beelden.⁽³⁾ Na de nodige problemen kon Slieker op 16 juli 1896 op de kermis van Leeuwarden voor het eerst voorstellingen met zijn kinematograaf geven. Daarna trok hij met zijn nieuwe attractie het land door. Zo stond hij met zijn kinematograaftent in de eerste week van oktober op de kermis van Nijmegen.

Op 29 november 1896 was hij dus als eerste filmvertoner in Utrecht. Als plaats van de voorstellingen vermeldden de advertenties Parktuin Tivoli, een inmiddels verdwenen park op de hoek van de Wittevrouwensingel en de Nachtegaalstraat. In het park, dat doorgaans alleen voor leden van de sociëteit Tivoli toegankelijk was, stond een grote concertzaal waar naast concerten ook vaak variétévoorstellingen gegeven werden.

Veel kermisexploitanten probeerden ook 's winters met hun attractie geld te verdienen door deze in vaste zalen te vertonen. Ook Slieker deed dit. Zo heeft hij met zijn kinematograaf voorstellingen gegeven in zalen in Bolsward en Zwolle.⁽⁴⁾ Het ligt dus voor de hand te veronderstellen dat Slieker zijn Utrechtse voorstellingen eind november in de concertzaal van Parktuin Tivoli heeft gegeven. De temperatuur was er niet naar om in een luchtige kermistent voorstellingen te gaan bijwonen. Het vroor 's nachts matig en ook overdag kwam de temperatuur nauwelijks boven het vriespunt. Op verschillende Utrechtse ijsbanen werd geschaatst. Toch heeft Slieker zijn Utrechtse voorstellingen in zijn tent gegeven, zoals blijkt uit het verslag dat op 9 december in het Utrechtsch Nieuwsblad verscheen: 'In de tuin van Tivoli staat thans een inrichting, onder directie van den heer Sluyker, die een bezoek overwaard is. Met genoegen namen wij er gisteren een kijkje. Het is de Edison's Kinematograph, een vernuftig uitgedacht toestel, waardoor op een wit scherm platen worden gereproduceerd, zoo ongeveer als dat met een tooverlantaarn geschiedt, met dat groote verschil, dat wij hier zien levende beelden, de natuur als 't ware op het doek gebracht. (..) Interessant en geheel en al het geld waard is het zeker. Wie belang stelt in een mooie uitvinding onzer eeuw, moet deze Kinematograph gaan zien, die nog een heel verschil maakt met de Kinetoscoop, waarin de beelden zeer klein waren. Als wij een opmerking mogen maken, dan is het die, dat de voorstellingen van een half uur wel wat kort zijn, vooral voor hen die eerste rang 50 cent betalen. Menigeen zal het teleurstellen, dat het al zo gauw is afgeloopen. De inrichting der tent is zeer netjes.'

Ook de verslaggever van het Utrechtsch Dagblad was erg enthousiast. Van de vertoonde beelden heeft hem een tafereeltje met marktvrouwen het meest getroffen.⁽⁵⁾ Briels merkt op dat dit tafereeltje door George Méliès was opgenomen.⁽⁶⁾ Slieker, die zijn eerste voorstellingen gaf met filmpjes die oorspronkelijk voor vertoning in de kinetoscoop waren gemaakt, beschikte al snel over speciaal voor projectie gemaakte filmpjes, onder andere van Méliès. Over films van de Lumières kon Slieker niet beschikken. Zij brachten hun films en hun filmapparaten pas in de loop van 1897 in de handel. Tot die tijd hielden ze de exploitatie ervan in eigen hand. Slieker kon ook enkele in Nederland opgenomen filmpjes vertonen. Onder andere een filmpje over een zwembad, waarschijnlijk gemaakt door de Amsterdamse fotograaf M.H. Laddé.⁽⁷⁾

Of de eerste filmvertoningen in Utrecht een succes zijn geweest, is moeilijk te achterhalen. De Utrechtsche Courant schreef op 5 december, toen Slieker dus een week in Utrecht voorstellingen gaf, dat diens attractie nog niet het belangstellende publiek wist te trekken 'in die mate waarin zij die waardig is'. Hoe lang Slieker met zijn Grand Théatre in de tuin van Tivoli heeft gestaan, is evenmin duidelijk. Zeker is wel dat de Utrechtse verslaggevers enthousiast waren over de vertoonde beelden, waarbij vooral het werkelijkheidsgehalte van de taferelen ze is opgevallen: 'het vertrek en aankomst der treinen; men ziet deze in hunne snelle bewegingen, dikke rookwolken stijgen uit de pijp der locomotief omhoog'⁽⁸⁾, 'een zwembadplaats, de zwemmers in het water springende, het water als vloeibaar zilver doende opspatten.' en 'een stoomboot (..) varende, de rook uit de schoorsteen opstijgende, tot zelfs het zog en het nagelaten spoor kon men zien.'⁽⁹⁾ De verslaggever van het Urechtsch Dagblad kon niet anders dan opmerken: 'Inderdaad, die wat interessants wil zien, moet dáár een kijkje gaan nemen.'⁽¹⁰⁾

1. Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad (Utrechtsch Dagblad), 28 nov. 1896

2. Briels, A., Komst en plaats van de levende photographie op de kermis. Assen, 1973.

3. Eerder werd aangenomen dat Slieker zijn filmapparaat betrok van de Berlijnse firma van Oskar Messter, maar recent onderzoek maakt duidelijk dat hij een apparaat kocht bij H.O. Foesterling & Co. Zie Deac Rossell, A Chronology of Cinema 1889-1896 in: Film History, vol. 7 no. 2, summer 1995 pag. 157, 168, 175 en 213.

4. Briels, A., Komst en plaats van de levende photographie op de kermis. Assen, 1973. pag. 29

5. Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad (Utrechtsch Dagblad), 4 dec. 1896

6. Briels, A., Komst en plaats van de levende photographie op de kermis. Assen, 1973. pag. 29

7. Briels, A., Komst en plaats van de levende photographie op de kermis. Assen, 1973. pag. 30

8. Utrechtsche Courant, 5 dec. 1896

9. Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad (Utrechtsch Dagblad), 4 dec. 1896

10. Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad (Utrechtsch Dagblad), 4 dec. 1896

Zie ook: 100 Jaar Film in Utrecht

De reizende bioscoop - Volgende